Korona cierniowa Jezusa to jeden z najbardziej symbolicznych elementów Jego Męki. Przyjrzyjmy się, dlaczego ma tak ogromne znaczenie i jaki los spotkał ją na przestrzeni tysiącleci

W starożytnym Rzymie żołnierz, który dokonał bohaterskich czynów w służbie państwa, otrzymywał corona civica – koronę z liści dębu, przyznawaną tym, którzy uratowali życie obywatelowi rzymskiemu. Był to ogromny zaszczyt, a jej posiadacz cieszył się wielką chwałą. Nie sposób nie pomyśleć, że właśnie ta honorowa insygnia była inspiracją dla rzymskich żołnierzy, gdy nałożyli na głowę Jezusa koronę cierniową.

Epizod ten, opisany w Ewangeliach Mateusza (27,29), Marka (15,17) i Jana (19,2), nastąpił po biczowaniu, kiedy żołnierze przygotowywali Jezusa do drogi na Golgotę. Chcąc Go wyśmiać i poniżyć, ukoronowali Go cierniami, włożyli trzcinę do ręki jako królewski berło i szydzili: „Witaj, królu Żydów!” (Mt 27,29; J 19,2-5).

To poniżenie miało bardziej na celu wyśmianie niż zadanie bólu, lecz w bolesnym ciągu wydarzeń Męki Pańskiej symbol królewski został przekształcony w narzędzie poniżenia i niewyobrażalnej przemocy.

Znaczenie korony cierniowej

Dla rzymskich żołnierzy korona cierniowa Jezusa była szyderstwem. Dla chrześcijan zaś stała się symbolem rzeczywistej królewskości Jezusa. Nawet w cierpieniu i bólu zadanym przez tych, których przyszedł zbawić, Jezus ukazuje się jako Król i Mesjasz, Sługa Boży (Iz 53), który „wydał swe życie na śmierć i został policzony między występnych, a On poniósł grzechy wielu i orędował za grzesznikami”.

Jezus – Król miłości, Król bólu, Król ofiary. W swej pokorze świadomie wybiera niewyobrażalne cierpienie Męki, upokorzenie szyderstw i okrutnych drwin żołnierzy oraz tłumu, ból biczowania, ostateczną hańbę ukoronowania cierniami i agonię na krzyżu. A jednak, patrząc na Jezusa na krzyżu, widzimy człowieka złamanego, pokonanego, poniżonego, ale jednocześnie Tego, który w chwili największego upadku triumfuje, wznosi się ponad wszystko i wszystkich, pokonuje swych oprawców, ujarzmia śmierć, rozprasza ciemność i zwycięża grzech – wszystko z miłości i w imię miłości.

Korona cierniowa Jezusa to symbol pokory i klęski, które stają się triumfem i królewską wielkością; symbol cierpienia, które przynosi życie, nadzieję i zbawienie dla wszystkich.

Korona cierniowa przechowywana w Notre Dame

Wśród licznych i bezcennych skarbów przechowywanych w Sainte-Chapelle, kaplicy pałacowej zbudowanej przez Ludwika IX Świętego, znajdowało się wiele relikwii Męki Pańskiej. Oprócz fragmentu Prawdziwego Krzyża, gąbki, którą podano Jezusowi ocet, i Mandylionu – chusty z odbiciem Jego twarzy – najcenniejszym skarbem była korona cierniowa, którą król Francji otrzymał od cesarza Konstantynopola w ramach zastawu za pożyczkę i sprowadził do Paryża w 1239 roku. Po zdesakralizowaniu Sainte-Chapelle relikwie zostały przeniesione do katedry Notre Dame.

Korona cierniowa w Notre Dame składa się z plecionego kręgu utrzymywanego złotą nicią oraz 70 cierni. Jest wystawiana do adoracji wiernych w każdy pierwszy piątek miesiąca. Na całym świecie istnieje wiele cierni, które uważa się za pochodzące z korony Jezusa – skatalogowano około 700 takich relikwii. Wiele z nich to tzw. relikwie kontaktowe, co oznacza, że nie były częścią oryginalnej korony, lecz zostały do niej przykładane na przestrzeni wieków. Włoskie kościoły również posiadają wiele Świętych Cierni, które są przedmiotem popularnej pobożności i gorliwego kultu, takich jak Święty Cierń z Andrii, San Giovanni Bianco czy Święty Cierń z San Gaetano w Barlecie.

Imię Judasz jest związane ze smutną historią apostoła, który zdradził Jezusa: przeczytaj ten artykuł, aby poznać prawdziwą historię Judasza Iskarioty.

Piotr był „głową” Apostołów i pierwszym Papieżem. Jan był uczniem, którego Jezus miłował. Mateusz celnik i Tomasz niewierny. Wśród dwunastu Apostołów Jezusa było wiele różnych charyzmatów i charakterystycznych cech, które pamiętamy do dziś. Jeden z nich wyróżnił się najbardziej dramatycznym i mrocznym wydarzeniem Ewangelii: Judasz Iskariota, Apostoł, który zdradził Jezusa.

 

Pochodzenie Judasza Iskarioty

Często imiona postaci Ewangelii, w tym Apostołów, są opatrzone atrybutami, które informują o pochodzeniu – Jezus często nazywany jest Nazarejczykiem – lub podkreślają cechę identyfikującą osobę – jak Szymon Gorliwy. Atrybut Iskariota, który towarzyszy imieniu Judasza, jest używany do odróżnienia go od Judasza Tadeusza, innego członka Dwunastu. Słowo Iskariota było badane przez filologów i większość z nich uważa, że oznacza „Człowieka z Keriotu”: informuje nas o pochodzeniu Judasza. Keriot był bowiem wioską w południowej Judei. Ciekawostką jest, że jeśli ta hipoteza jest poprawna, Judasz byłby jedynym Apostołem, który nie pochodził z Galilei, prostszego i mniej rozwiniętego regionu niż Judea.

Inna możliwa interpretacja słowa Iskariota to, że pochodzi od greckiego terminu „sikarios”, czyli zabójca, który w czasach Jezusa był używany ogólnie do określenia tych, którzy sprzeciwiali się rzymskiej dominacji za pomocą partyzantki.

Rola Judasza wśród Apostołów

W grupie Apostołów Judasz pełnił rolę skarbnika, czyli zarządcy pieniędzy grupy. W Ewangelii Jana podkreśla się, że Judasz wykorzystywał swoje stanowisko, kradnąc z wspólnej kasy. Szczególnie zaznaczone jest jego przywiązanie do pieniędzy w epizodzie z kobietą, która rozbija wazę z drogocennym olejkiem nardowym, aby namaścić Jezusa. Judasz się oburza, mówiąc, że olejek mógłby być sprzedany, a pieniądze rozdane ubogim, ale ewangelista wyjaśnia, że Judaszowi nie zależało na ubogich, lecz na pieniądzach w wspólnej kasie.

Rola Judasza była ponownie przedmiotem badań w 1978 roku, kiedy odnaleziono koptyjski papirus, napisany w kontekście gnostyckim, zwany „Ewangelią Judasza”, w którym przedstawiona jest bardzo różna interpretacja postaci Judasza. Według papirusu Judasz nie zdradził Jezusa, ale spełnił wolę Boga: Jezus miał mu ujawnić pewne sekrety, a Judasz miał przyczynić się do aresztowania Jezusa, aby wypełnił się plan przeznaczony dla Chrystusa. Ta interpretacja jednak nie jest poparta innymi dowodami.

Po Zmartwychwstaniu, aby zachować liczbę Apostołów wybranych przez Jezusa, wyznaczono zastępcę Judasza: Świętego Macieja, który został wybrany spośród najbliższych uczniów Jezusa, aby ewangelizować razem z grupą Apostołów.

Zdrada Judasza za 30 srebrników

Postać Judasza stała się na przestrzeni wieków symbolem zdrajców i złodziei. Dante Alighieri w „Boskiej Komedii” spotyka Judasza w najniższym punkcie piekła, zarezerwowanym dla zdrajców. Zdrada Judasza za 30 srebrników jest właśnie symbolem przeciwnym do krzyża: miłość Jezusa jest bezgraniczna, jest poświęceniem dla innych, podczas gdy gest Judasza jest podły i materialistyczny.

Ewangelie opowiadają, jak Judasz zgodził się z arcykapłanami, aby wydać im Jezusa w zamian za 30 srebrnych monet. Porównując to do współczesnych walut, można by powiedzieć, że 30 monet odpowiada około 3000 dolarów dzisiejszych czasów. To była zapłata, która skłoniła Judasza do zdrady, za którą żałował, zwracając pieniądze i odbierając sobie życie, jak relacjonują Ewangelia Mateusza i Dzieje Apostolskie.

„Jeden z was mnie zdradzi”: Ostatnia Wieczerza

Zdrada miała miejsce wieczorem podczas Ostatniej Wieczerzy. To właśnie podczas Ostatniej Wieczerzy Jezus mówi, że zostanie zdradzony przez jednego z nich, co wywołuje zaniepokojenie i smutek wśród Apostołów. Jezus zwraca się bezpośrednio do Judasza, mówiąc mu: „Co chcesz czynić, czyń prędzej”. Judasz opuszcza grupę, podczas gdy inni Apostołowie nie rozumieją słów Jezusa, myśląc, że chodzi o jakieś zadanie dla skarbnika.

W wielu przedstawieniach Ostatniej Wieczerzy postać Judasza można rozpoznać, ponieważ jest przedstawiona z sakiewką pełną monet w ręce. W niektórych przypadkach jest bez aureoli lub znajduje się na krańcu stołu, co ma oznaczać jego wewnętrzną odległość od grupy Apostołów.

Pocałunek Judasza

Kulminacyjnym momentem zdrady Judasza jest pocałunek, którego Judasz używa, aby wskazać arcykapłanom Jezusa w Getsemani. Judasz używa tego znaku miłości w sposób fałszywy i sprzeczny: to, co powinno wyrażać miłość – pocałunek – staje się narzędziem zła.

Historia zdrady Judasza, jak wiele epizodów Ewangelii, stała się częścią tradycji ludowej i powszechnego odczucia. Do dziś używa się wyrażenia „być Judaszem”, aby określić kogoś jako zdrajcę lub złodzieja, dwie charakterystyczne cechy tej postaci.

Święty Józef, symbol wszystkich ojców. Papież Franciszek poświęcił mu rok 2021. Dziś jednak porozmawiamy o nietypowym aspekcie, który go dotyczy: kwiecie Świętego Józefa.

Wiele słów poświęcono, by wyrazić znaczenie Świętego Józefa, domniemanego ojca Jezusa, patrona i opiekuna Kościoła powszechnego, symbolu pracowników. Dziś skupimy się na atrybucie nieco nietypowym, przypisanym temu ważnemu świętemu. Być może nie wszyscy wiedzą, że istnieje kwiat Świętego Józefa, i że ten właśnie kwiat znajduje się w herbie Papieża Franciszka. Jest to kwiat nardu.

Dlaczego właśnie ten kwiat, bardzo piękny i o intensywnym, słodkim zapachu, został przypisany Świętemu Józefowi? Dlaczego najwyższy pontyfikat chciał go w swoim emblemacie, obok tiary i skrzyżowanych kluczy, symboli władzy papieskiej, słońca promieniującego, które reprezentuje Jezusa, i gwiazdy, symbolu Maryi Dziewicy?

Szczególne oddanie Papieża Franciszka wobec Świętego Józefa jest powszechnie znane. Papież nosi ze sobą od czasów seminarium figurkę śpiącego Świętego Józefa, do której, jak twierdzi, zwraca się z prośbami o rady, wkładając karteczki z prośbami. Był to także jego wybór, aby ogłosić 2021 rokiem Świętego Józefa, poprzez List apostolski „Patris corde” („Z ojcowskim sercem”). W ten sposób Papież chciał docenić wartość prostych, pokornych ludzi, którzy codziennie poświęcają się dla innych, tak jak ten cieśla, który poświęcił swoje życie, by chronić swoją młodą żonę i Dzieciątko, które nie było jego.

Wracając do kwiatu Świętego Józefa, w bardziej powszechnej ikonografii Święty Józef jest często przedstawiany z laską, z której wyrastają lilie, symbol czystości Dziewicy, a w świętej ikonografii krajów hiszpańskich Święty Józef często jest przedstawiany z gałązką nardu w ręku. Nard to roślina z rodziny kozłkowatych, pochodząca z wielkich wyżyn Azji Środkowej, ale bardzo rozpowszechniona w różnych odmianach w Meksyku i Ameryce Środkowej. Jej kwiaty mają formę białych lub różowawych kłosów. Z tych kwiatów otrzymuje się bardzo wonny olej, uznawany za cenny od starożytności, używany jako kadzidło: olej nardowy. Uzyskuje się go przez tłoczenie i destylację zawartości kłącza, organu magazynującego substancje odżywcze rośliny, który pozwala jej przetrwać nawet w niesprzyjających warunkach klimatycznych. Olej nardowy od zawsze był używany jako olej do masażu ze względu na swoje właściwości uspokajające, a także ze względu na swoje działanie antyseptyczne. Łagodzi niespokojny umysł, obniża ciśnienie krwi, sprzyja regularnemu oddychaniu i dlatego jest nadal szeroko stosowany w aromaterapii, do perfumowania wnętrz i tworzenia przyjemnej i relaksującej atmosfery.

Ten bursztynowy i niezwykle aromatyczny płyn uzyskiwany z nardu od zawsze był uważany za święty i często pojawia się również w Biblii, od Pieśni nad Pieśniami, jako symbol niezmierzonej miłości, po Ewangelie, jako symbol boskiej miłości. Został użyty przez kobietę, być może Marię Magdalenę, być może Marię z Betanii, do namaszczenia głowy i stóp Jezusa. Cenny olej kosztował kobietę aż trzysta denarów, za co została zganiona, gdy nieumyślnie rozbiła naczynie, które go zawierało. W tym wydarzeniu odczytano proroczą zapowiedź śmierci Chrystusa, a w wylanym cennym oleju symbol samej Jego miłości, miłości wiernej aż do oddania życia, tak ogromnej, że osiągnęła ostateczne poświęcenie, tak cennej, że rozprzestrzeniła się w momencie, gdy została wylana.

Również Zakon Świętego Grobu w Jerozolimie inspiruje się tym szczególnym epizodem namaszczenia Jezusa przez kobietę: tak jak ona namaściła członki Zbawiciela, zakon opiekuje się i chroni Kościół, Ciało Chrystusa. Nie bez powodu olej nardowy od zawsze był jednym z jedenastu ziół używanych do aromatycznego kadzidła w Świątyni Jerozolimskiej.

Co symbolizuje nard?

Kwiat nardu związany z ikonografią Świętego Józefa jest bardzo różny od tego, który widzimy w herbie Papieża Franciszka: pierwszy, który pojawia się na świętych obrazkach i obrazach sakralnych, jest już w pełnym rozkwicie i przypomina bardzo lilię, podczas gdy ten w herbie Papieża bardziej przypomina kiść winogron. Być może Papież chciał w ten sposób wyrazić nie tylko swoje oddanie Świętemu Józefowi, ale także swoją nadzieję na coś dobrego, co ma jeszcze nadejść, nadzieję dla świata, która musi się jeszcze rozkwitnąć, właśnie jak kwiat.

Zresztą także przypisanie nardu Świętemu Józefowi wiąże się z momentem rozkwitu tego kwiatu. Święty Józef zawsze jest przedstawiany z kwitnącą laską w ręku, ponieważ według tradycji ktoś drwił z niego, odkrywając, że Maria jest w ciąży, ale nie za jego sprawą, i rzucił mu wyzwanie: jeśli naprawdę to był anioł, jego laska powinna zakwitnąć. I tak się stało. Według innej tradycji, to właśnie rozkwit laski był cudownym znakiem, którym Niebo wskazało kapłanom, kogo należy wybrać na męża dla Marii.

 

Wielkanoc jest najważniejszym świętem dla katolickich chrześcijan. Dlatego też na przestrzeni wieków była ona uwieczniana przez artystów we wszystkich jej odmianach. Odkryjmy arcydzieła sztuki przedstawiające Wielkanoc.

Podążanie śladami Wielkanocy w sztuce może być kolejnym sposobem na przygotowanie się do tego święta, tak wyjątkowego i cennego dla każdego wierzącego. Przeżyjmy ostatnie dni ziemskiego życia Jezusa, Jego nieuniknioną i bolesną drogę ku ostatecznej ofierze, Ostatnią Wieczerzę, medytację w Ogrodzie Getsemani, Mękę, aż po Śmierć na Krzyżu i Zmartwychwstanie. Każdy akt tej tragedii zasługuje na kontemplację, daje do myślenia i duchowego wzrostu. Zawsze tak było a dowodem na to jest duża ilość dzieł sztuki inspirowanych okresem wielkanocnym. Można powiedzieć, że samą historię sztuki zachodniej można podsumować serią wielkich dzieł, wśród których tematy związane z Wielkanocą powracają z dużą częstotliwością. Oczywiście nie mówimy tu tylko o sztuce „wysokiej jakości”. Istnieją nieśmiertelne dzieła, takie jak Pieta Michała Anioła, której poświęciliśmy niedawny artykuł, przedstawiająca moment, w którym ciało Chrystusa właśnie zdjęte z krzyża powierza się kochającemu i bolesnemu uściskowi Jego matki Maryi, lub Ostatnia Wieczerza Leonarda Da Vinci, którą wymieniliśmy wśród pięciu świętych obrazów, których nie powinno zabraknąć w twoim domu. Istnieje jednak również bogata tradycja związana z pobożnością i sztuką popularną. Mamy na myśli szopki wielkanocne, bardzo popularne w niektórych krajach, które odtwarzają ostatnie dni życia Jezusa i jego śmierć, czerpiąc z tradycji drogi krzyżowej i świętych przedstawień z XIV wieku. Cel tych popularnych form sztuki był zawsze ten sam: opowiadanie epizodów z życia Jezusa lub Maryi Dziewicy za pomocą obrazów tym, którzy nie znali łaciny, rozpowszechniając w ten sposób duchowe przesłania i czyniąc je dostępnymi dla wszystkich.

Przyjrzyjmy się bliżej najczęściej powtarzającym się w sztuce tematom związanym z Wielkanocą i 10 najbardziej znanym dziełom.

Ostatnia Wieczerza Leonarda Da Vinci i Ostatnia Wieczerza Giotta

Wspomnieliśmy już o Ostatniej Wieczerzy, ostatnim posiłku spożytym przez Jezusa z Apostołami z okazji żydowskiej Paschy. Był to również moment, kiedy Chrystus ustanowił Eucharystię, łamiąc chleb i ofiarowując swoim towarzyszom wino jako swoje ciało i swoją krew. Niezliczeni artyści na przestrzeni wieków starali się wyrazić w swoich dziełach dramat zawarty w tym szczególnym epizodzie: Jezus już wie, że następnego dnia zostanie aresztowany i będzie musiał stawić czoła niekończącym się mękom. Wie również, że zdradzi Go jeden z Jego uczniów i ogłasza to publicznie, podobnie jak to, że Piotr trzykrotnie się Go zaprze. Jest to zapowiedziany dramat, który ożywa w twarzach i postawach bohaterów. Oprócz Ostatniej Wieczerzy namalowanej przez Leonarda, wśród artystów, którzy uwiecznili tę scenę znalazł się również Giotto ze swoim freskiem w kaplicy Scrovegni w Padwie. Temat ten był również zawsze bliski malarzom świętych ikon.

Ukrzyżowanie Giotta

Krzyż jest symbolem religii chrześcijańskiej. Zawarta jest w nim tajemnica zbawienia, ostateczna ofiara złożona przez naszego Pana, aby odkupić całą ludzkość od grzechu pierworodnego. Całe Jego cierpienie, cała Jego ogromna Miłość. Temat Ukrzyżowania również powraca w historii sztuki od czasów starożytnych, zarówno w malarstwie, jak i w rzeźbie. Pomyślmy o sztuce gotyckiej, wspaniałych obrazach Cimabuego, ale także ikonach greckich i rosyjskich, następnie o Masaccio, Mantegna, Van Eyck, aż po sztukę barokową czyli Velázqueza, Goyę, Rembrandta. W szczególności „Wejście na Kalwarię”, fresk namalowany przez Giotta w latach 1303-1305, ukazuje całą rozpacz aniołów i Madonny, mieszając niebiański i ludzki smutek spowodowany tym tragicznym wydarzeniem.

Złożenie do grobu Caravaggia

Złożenie do grobu, czyli moment, w którym ciało martwego Chrystusa zostało zdjęte z krzyża i umieszczone w kochających ramionach jego bliskich, głęboko poruszyło wielu artystów, którzy wykonali różne interpretacje tego wydarzenia tworząc swoje dzieła, które stały się legendarne. Pomyślmy tutaj o słynnej rzeźbie Benedetto Antelamiego, przechowywanej w katedrze w Parmie, o obrazach Beato Angelico, Rubensa, Caravaggia, którego „Złożenie do grobu” przechowywane w Pinacoteca Vaticana przypomina Pietę Michała Anioła, zarówno pod względem postawy niektórych postaci, jak i bogactwa szczegółów.

Martwy Chrystus Mantegni

Ikonografia martwego Chrystusa, rozsławiona przez Mantegnę ze względu na jej emocjonalny wpływ i rewolucyjną perspektywę, lub przez enigmatyczny posąg Chrystusa w zasłonie w kaplicy San Severo w Neapolu, również naznaczyły sztukę sakralną wszystkich czasów.

Pieta Michała Anioła i Lament Giotta

Pieta odnosi się do wyjątkowego przedstawienia Madonny tulącej w ramionach martwe ciało Jezusa, właśnie zdjęte z krzyża.

Dewocyjny temat bardzo drogi północnoeuropejskiej sztuce już od średniowiecza, spotkał się z interpretacją Michała Anioła, który przekształcił sztywność postaci i surowość północnych twarzy w arcydzieło renesansowej słodyczy i piękna, tworząc swoją Pietę Watykańską, która jest jednym z najbardziej znanych dzieł sztuki wszechczasów. Również Giotto w na swoim fresku „Lament nad martwym Chrystusem” był w stanie wyrazić przejmujący i przerażająco ludzki dramat Maryi tulącej martwe ciało jej syna.

Zmartwychwstanie w ujęciu Tycjana, Rafaela i Rubensa

Zmartwychwstanie jest momentem triumfu Jezusa, wypełnieniem Jego misji, Jego zwycięstwem nad śmiercią i ciemnością, które uwalnia wszystkich ludzi od winy i otwiera szeroko bramy Nieba dla nowego przymierza. Mistrzowie tacy jak Tycjan, Rafael i Rubens stworzyli arcydzieła inspirowane zmartwychwstałym Chrystusem, z których każdy nasycił swoje dzieło głębokimi emocjami i ponadczasową duchową inspiracją.